Thư viện Polaris☯ Hỏi Thầy Huyền
Tarot có bói được không? Câu trả lời trung thực: chưa có bằng chứng khoa học nào cho thấy lá tarot dự đoán được tương lai tốt hơn may rủi. Bản thân tarot cũng không phải môn bói cổ xưa: nó ra đời ở Ý thế kỷ 15 như một trò chơi bài, và chỉ được dùng để bói từ cuối thế kỷ 18. Tuy vậy, nhiều người thấy tarot có ích như một công cụ để tự hỏi mình, và điều đó cũng đáng được nhìn nhận công bằng.
Bài này kể lại lịch sử thật của tarot, phân biệt đâu là chứng cứ, đâu là huyền thoại được thêu dệt sau, rồi xem tâm lý học giải thích thế nào về cảm giác "bài nói trúng quá", và cuối cùng là cách dùng tarot cho tỉnh táo.
Tarot ra đời như một trò chơi bài
Bài lá du nhập vào châu Âu cuối thế kỷ 14, nhiều khả năng từ thế giới Hồi giáo (vương triều Mamluk ở Ai Cập) qua các thương cảng Ý và Tây Ban Nha. Những bộ bài này có bốn chất, khá giống bốn bộ ẩn phụ của tarot ngày nay: gậy, cốc, kiếm, tiền.
Khoảng giữa thế kỷ 15, ở các triều đình miền bắc nước Ý như Milan và Ferrara, người ta thêm vào bộ bài thường một bộ lá có tranh, gọi là trionfi (khải hoàn), dùng làm lá chủ bài trong một trò chơi ăn quân. Những bộ bài vẽ tay dát vàng còn lại đến nay, nổi tiếng nhất là các bộ được cho là đặt làm cho gia đình Visconti và Sforza ở Milan, là món đồ xa xỉ của giới quý tộc. Đến thế kỷ 16, trò chơi được gọi là tarocchi, từ đó sinh ra chữ "tarot" trong tiếng Pháp.
Điều ít người biết: trò chơi tarot vẫn được chơi đến hôm nay, phổ biến nhất ở Pháp, ngoài ra ở Áo, Ý và vài nước Trung Âu. Với người chơi ở đó, tarot là bài để đánh, như tiến lên hay tá lả ở Việt Nam, không hề dính đến bói toán. Nhà triết học Anh Michael Dummett đã dành nhiều công trình nghiên cứu nghiêm túc để chứng minh nguồn gốc trò chơi này, và ngày nay giới sử học về bài lá về cơ bản đồng thuận với ông.
1781: Court de Gébelin và huyền thoại Ai Cập
Bước ngoặt đến năm 1781 ở Paris. Antoine Court de Gébelin, một mục sư Tin Lành và học giả nghiệp dư, đang viết bộ sách nhiều tập Le Monde primitif (Thế giới nguyên thủy) nhằm tìm lại "ngôn ngữ chung" của nhân loại cổ đại. Theo lời ông kể, ông thấy người ta chơi tarot ở một buổi gặp mặt, và lập tức "nhận ra" những lá chủ bài là tàn tích của sách Thoth, kho tri thức bí truyền của các tư tế Ai Cập, được ngụy trang thành trò chơi để lưu truyền.
Ông còn giải thích chữ "tarot" bằng tiếng Ai Cập cổ là "con đường hoàng gia". Vấn đề là thời đó chưa ai đọc được chữ tượng hình Ai Cập; phải đến năm 1822 Champollion mới giải mã được. Những gì Court de Gébelin viết là suy đoán thuần túy, và sau này các nhà Ai Cập học không tìm thấy bất kỳ dấu vết nào của tarot trong văn hóa Ai Cập cổ.
Dù không có cơ sở, ý tưởng ấy cực kỳ hấp dẫn và lan rất nhanh. Cùng thời, những huyền thoại khác cũng nảy ra, như chuyện người Digan (Romani) mang tarot từ phương Đông vào châu Âu. Không chuyện nào có bằng chứng: chứng cứ vật chất đều chỉ về các xưởng bài ở Ý thế kỷ 15.
Etteilla, Lévi và Golden Dawn: tarot thành bộ bài bói
Chỉ vài năm sau Court de Gébelin, một người Paris tên Jean-Baptiste Alliette, ký tên ngược là Etteilla, xuất bản năm 1785 cuốn sách hướng dẫn dùng tarot để bói, rồi vài năm sau tung ra bộ bài đầu tiên được thiết kế riêng cho việc bói. Ông là người đầu tiên biến tarot thành một nghề: mở lớp, bán sách, xem bài lấy tiền.
Giữa thế kỷ 19, nhà huyền học Pháp Éliphas Lévi gắn 22 lá ẩn chính với 22 chữ cái Hebrew và hệ thống Kabbalah của Do Thái giáo. Đây cũng là một liên hệ do người đời sau gán vào, nhưng nó tạo khung cho mọi thế hệ tarot huyền học về sau.
Cuối thế kỷ 19, ở London, Hội Hermetic Order of the Golden Dawn (thành lập năm 1888) tổng hợp tất cả: Kabbalah, chiêm tinh, giả kim, nguyên tố, và tarot. Họ gán mỗi lá với một hành tinh, cung hoàng đạo hoặc nguyên tố, và đổi chỗ hai lá Sức Mạnh và Công Lý để khớp với hệ thống của mình. Gần như mọi bộ tarot huyền học hiện đại đều chịu ảnh hưởng từ hội này, kể cả bộ Thoth của Aleister Crowley.
Rider–Waite–Smith 1909 và Pamela Colman Smith
Hai thành viên Golden Dawn đã tạo ra bộ tarot phổ biến nhất thế giới. Arthur Edward Waite, một học giả huyền học, lên ý tưởng và biểu tượng. Pamela Colman Smith, họa sĩ minh họa người Mỹ sống ở London, vẽ toàn bộ 78 lá. Nhà xuất bản William Rider & Son in bộ bài vào cuối năm 1909.
Đóng góp lớn nhất của Smith là vẽ cảnh có người và sự việc cho cả 56 lá ẩn phụ. Trước đó, đa số bộ bài chỉ vẽ ba cái cốc hay bảy thanh kiếm xếp hàng, như bài Tây. Smith biến mỗi lá thành một khoảnh khắc kể chuyện: một trái tim bị ba lưỡi kiếm xuyên dưới mưa, một gia đình giơ tay đón cầu vồng mười chiếc cốc, một người thợ cần mẫn đục từng đồng tiền. Nhiều người cho rằng chính điều này làm cho tarot dễ "đọc" với người mới, và giải thích vì sao bộ bài thống trị suốt hơn một thế kỷ.
Trong nhiều thập kỷ, bộ bài được gọi là "Rider–Waite", gần như quên tên người vẽ. Smith nhận một khoản thù lao trọn gói và qua đời trong cảnh túng thiếu năm 1951. Ngày nay giới chơi bài thường gọi đúng là Rider–Waite–Smith hay Waite–Smith để ghi công bà. Trang rút bài Tarot của Huyền dùng chính tranh gốc in năm 1909, đã thuộc phạm vi công cộng.
Tarot có dự đoán được tương lai không?
Đến nay, chưa có nghiên cứu có đối chứng nào cho thấy tarot dự đoán sự kiện chính xác hơn ngẫu nhiên. Cũng không có cơ chế nào được biết đến để việc xào một bộ giấy in lại liên quan đến tương lai của người hỏi. Vậy vì sao nhiều người thấy bài "trúng"? Tâm lý học có mấy lời giải thích đã được nghiên cứu kỹ:
- Hiệu ứng Barnum (hay hiệu ứng Forer). Năm 1948, nhà tâm lý học Bertram Forer đưa cho sinh viên một "bản phân tích tính cách riêng", thực ra mọi người nhận cùng một đoạn văn chung chung. Sinh viên chấm độ chính xác trung bình khoảng 4,3 trên thang 5. Ý nghĩa của các lá tarot ("một lựa chọn quan trọng", "sự thật sắp lộ ra") cũng đủ rộng để áp vào hầu hết cuộc đời.
- Thiên kiến xác nhận. Ta nhớ những lần bài "trúng" và quên những lần trật.
- Tự diễn giải. Người hỏi tự nối lá bài với câu chuyện của mình, nên lá nào ra cũng thấy hợp lý.
- Đọc nguội (cold reading). Người xem bài khéo léo có thể đoán rất nhiều qua tuổi tác, cách nói, phản ứng của khách, rồi điều chỉnh lời đọc theo, đôi khi không cố ý.
Nghĩa là: cảm giác trúng là có thật, nhưng nó đến từ cách bộ não chúng ta tìm ý nghĩa, không phải từ lá bài biết trước tương lai. Tình huống này rất giống với chiêm tinh hay thần số học.
Lập luận ủng hộ: tarot như một công cụ phản tư
Nói tarot không dự đoán được không có nghĩa là nó vô dụng. Có những lý lẽ đáng nghe từ phía người dùng tarot:
- Tranh là chất liệu để phóng chiếu. Giống như khi nhìn mây hay vết mực, người ta nhìn tranh tarot và thấy những gì đang ở trong lòng mình. Một lá bài có thể giúp gọi tên một cảm xúc mà ta chưa nói ra được.
- Cấu trúc buộc ta nghĩ có hệ thống. Trải ba lá "tình hình, trở ngại, lời khuyên" thực chất là một khung suy nghĩ, hữu ích dù lá nào ra.
- Một góc nhìn ngẫu nhiên phá thế bế tắc. Khi ta quanh quẩn với một suy nghĩ, một lá bài bất ngờ có thể gợi hướng mà ta chưa xét. Bài Kinh Dịch: bói toán hay triết học có nhắc một nghiên cứu về việc tung đồng xu giúp người ta thoát chần chừ trước quyết định lớn.
- Ngôn ngữ biểu tượng phong phú. Nhiều biểu tượng trong tarot đến từ nghệ thuật, văn học, thần thoại châu Âu. Carl Jung không nghiên cứu tarot nhiều, nhưng ý tưởng "cổ mẫu" (archetype) của ông thường được dùng để đọc 22 lá ẩn chính.
Phản biện cũng cần nghe: những lợi ích trên đến từ việc suy ngẫm, không đặc thù cho tarot. Một cuốn nhật ký, một người bạn biết lắng nghe hay một nhà tâm lý cũng làm được, thậm chí tốt hơn. Và tarot trở nên có hại khi người ta trao quyết định cho lá bài.
Điều có thật và điều chưa có bằng chứng
| Có cơ sở | Chưa có bằng chứng hoặc là huyền thoại |
|---|---|
| Tarot ra đời ở Ý thế kỷ 15 như bộ bài chơi | Tarot là sách Thoth của Ai Cập cổ |
| Dùng tarot để bói bắt đầu ở Pháp cuối thế kỷ 18 | Tarot có lịch sử bói toán hàng nghìn năm |
| Gắn tarot với Kabbalah, chiêm tinh là sáng tác thế kỷ 19 | Người Digan mang tarot từ phương Đông vào châu Âu |
| Bộ Rider–Waite–Smith in năm 1909, Pamela Colman Smith vẽ | Celtic Cross là "phép bói cổ của người Celt" |
| Tranh tarot có thể gợi suy ngẫm, giúp gọi tên cảm xúc | Lá bài dự đoán được sự kiện tương lai |
| Cảm giác "bài nói trúng" giải thích được bằng tâm lý học | Rút phải lá xấu cần cúng giải, mua vật phẩm |
Dùng Tarot thế nào cho tỉnh táo?
- Hỏi về chính mình, hỏi câu mở. "Mình cần nhìn chuyện này thế nào?" thay vì "chuyện này có thành không?". Cách đặt câu hỏi có trong bài cách trải bài tarot.
- Đọc lá bài như gợi ý, không như bản án. Lá Cái Chết hay Tòa Tháp không có nghĩa là tai họa; xem cách đọc ở bài 22 lá ẩn chính Tarot.
- Một câu hỏi, một lần. Rút lại đến khi được kết quả ưng ý là tìm lời xác nhận, không còn là suy ngẫm.
- Cảnh giác với dịch vụ dọa dẫm. Bất kỳ ai nói "bài báo bạn bị bỏ bùa, phải trả tiền giải" đều đang bán nỗi sợ.
- Việc lớn cần người có chuyên môn. Sức khỏe hỏi bác sĩ, pháp lý hỏi luật sư, tiền bạc lớn hỏi chuyên gia tài chính. Khi đang khủng hoảng tinh thần, hãy tìm đến nhà tâm lý hoặc người thân, không phải bộ bài.
- Thưởng thức tarot như một di sản nghệ thuật. Tranh của Pamela Colman Smith đáng xem chỉ vì chính nó đẹp.
Trang trải bài Tarot của Huyền được làm theo tinh thần ấy: bộ 78 lá tranh gốc 1909, xào ngẫu nhiên, nói rõ rằng tarot phản chiếu tình huống và gợi mở góc nhìn, còn quyết định vẫn nằm ở bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tarot có nguồn gốc từ Ai Cập không?
Không. Tarot ra đời ở miền bắc nước Ý giữa thế kỷ 15 như một trò chơi bài. Thuyết nguồn gốc Ai Cập do Antoine Court de Gébelin đưa ra năm 1781, khi chưa ai đọc được chữ tượng hình, và không có bằng chứng khảo cổ nào ủng hộ.
Tarot có khoa học không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy tarot dự đoán được tương lai. Cảm giác bài nói trúng được giải thích bằng hiệu ứng Barnum, thiên kiến xác nhận và việc người hỏi tự diễn giải. Tarot có thể có ích như công cụ suy ngẫm, nhưng đó là chuyện khác với dự đoán.
Bộ bài Rider–Waite–Smith là gì?
Đây là bộ tarot 78 lá do Arthur Edward Waite thiết kế và Pamela Colman Smith vẽ, in ở London năm 1909. Nó nổi tiếng vì vẽ cảnh cho cả 56 lá ẩn phụ, và là nền tảng của phần lớn các bộ tarot hiện đại.
Xem tarot có phải là mê tín không?
Dùng tarot để giải trí, thưởng thức nghệ thuật hay tự suy ngẫm thì không phải mê tín. Tin rằng lá bài quyết định số phận, hoặc phải trả tiền cúng giải khi rút phải lá xấu, là niềm tin không có cơ sở.
Vì sao xem tarot thấy đúng?
Vì ý nghĩa các lá đủ rộng để áp vào nhiều hoàn cảnh, và não người rất giỏi tìm sự trùng khớp. Ta tự nối lá bài với câu chuyện của mình và nhớ những lần trúng nhiều hơn những lần trật. Người xem bài khéo léo còn đọc được nhiều điều qua phản ứng của khách.
Có nên quyết định việc lớn dựa vào tarot không?
Không nên. Tarot có thể giúp bạn nhìn vấn đề từ một góc khác, nhưng các quyết định về sức khỏe, tài chính, pháp lý hay hôn nhân cần thông tin thật và lời khuyên của người có chuyên môn.