Tuế tinh và Thái Tuế

Tuế tinh (歲星, "sao năm") là tên cổ của sao Mộc. Thái Tuế (太歲) là một điểm tưởng tượng chạy ngược chiều Tuế tinh, dùng để gọi tên năm theo thứ tự 12 địa chi. Cả hai thuộc phép kỷ niên (ghi năm) thời Chiến Quốc và đầu Hán.

Tuế tinh: vì sao sao Mộc gắn với năm

Sao Mộc đi hết một vòng hoàng đạo trong khoảng 11,86 năm, tức gần đúng 12 năm. Người xưa chia vòng trời quanh xích đạo thành 12 phần (gọi là 12 thứ, như Tinh Kỷ, Huyền Hiêu...). Mỗi năm Tuế tinh dịch sang khoảng một thứ, nên vị trí của nó cho biết năm thứ mấy trong chu kỳ. Sách Tả truyện, Quốc ngữ có nhiều câu kiểu "Tuế tại X" để ghi năm.

Thái Tuế: ngược chiều để khớp với địa chi

Vấn đề là Tuế tinh đi từ Tây sang Đông trên nền sao, còn thứ tự 12 chi gắn với phương vị lại được đếm theo chiều ngược lại. Để có một vật "đi thuận" theo 12 chi, người ta đặt ra Thái Tuế (sách khác gọi Tuế Âm hay Thái Âm): một điểm ảo đối xứng với Tuế tinh, mỗi năm dịch một chi. Năm Thái Tuế ở Dần gọi là "Nhiếp Đề Cách", ở Mão là "Đan Át"..., những tên còn ghi trong Nhĩ Nhã, Hoài Nam Tử và Sử Ký – Thiên Quan thư.

Vì sao phép kỷ niên tách khỏi bầu trời

Chu kỳ 11,86 năm không bằng 12. Mỗi năm sao Mộc đi nhanh hơn một thứ chừng 0,35°, tích lại khoảng 86 năm thì vượt hẳn một thứ. Người xưa gọi hiện tượng này là "siêu thần" (超辰). Nếu cứ bám theo sao thật, tên năm thỉnh thoảng phải nhảy cóc.

Đến đời Đông Hán, việc ghi năm chuyển hẳn sang đếm can chi liên tục: năm sau tiếp năm trước theo vòng 60, không nhảy theo sao. Năm 85 (Nguyên Hòa thứ hai), triều đình ban lịch Tứ Phân và cho dùng cách ghi năm này khắp nước; từ đó các nhà làm lịch bỏ phép siêu thần. Can chi năm ta dùng hôm nay (năm Đinh Mùi 2027...) nối thẳng từ chuỗi đó, và không còn gắn với vị trí thật của sao Mộc.

Thái Tuế trong các môn

• Dân gian, chọn ngày: Thái Tuế thành vị thần cai quản năm. Năm nào trùng hay xung chi tuổi thì gọi là "phạm Thái Tuế" (xem Phạm Thái Tuế năm 2027). Phương của chi năm là phương Thái Tuế, phương đối diện là Tuế Phá.
• Tử Vi: có vòng sao Thái Tuế an theo chi năm (Thái Tuế, Thiếu Dương, Tang Môn...).
• Phong thủy: khi xét năm, nhiều phái xem kèm Thái Tuế, Tuế Phá, Tam Sát với phi tinh (xem Huyền Không Phi Tinh và Vận 9 (2024–2043)).

Chỗ hay hiểu nhầm

• "12 địa chi sinh ra từ chu kỳ sao Mộc": nói quá. Địa chi đã dùng để đếm ngày trên giáp cốt văn đời Thương, rất lâu trước phép kỷ niên Tuế tinh (xem Can chi trên giáp cốt văn). Sao Mộc ảnh hưởng tới cách gọi năm, không phải gốc của 12 chi.
• "Thái Tuế là một ngôi sao": không. Nó là điểm tính toán, không có thiên thể nào ở đó.
• Phạm Thái Tuế là kiêng kỵ văn hóa, không có bằng chứng ảnh hưởng tới sức khỏe hay tiền bạc.

Xem thêm Thiên Can Địa Chi là gì và Bình khí và định khí.