Bình khí và định khí

Bình khí và định khí là hai cách chia năm thành 24 tiết khí. Bình khí (平氣, còn gọi hằng khí) chia đều theo thời gian: mỗi khí khoảng 15,22 ngày. Định khí (定氣) chia đều theo vị trí Mặt Trời: mỗi khí ứng với Mặt Trời đi thêm 15° trên hoàng đạo.

Vì sao hai cách cho kết quả khác nhau

Nếu Trái Đất đi quanh Mặt Trời với tốc độ đều thì hai cách trùng nhau. Nhưng quỹ đạo hơi bầu dục: đầu tháng 1 Trái Đất ở gần Mặt Trời và đi nhanh, đầu tháng 7 ở xa và đi chậm. Vì thế theo định khí, các tiết quanh Đông Chí chỉ dài khoảng 14,7 ngày, còn quanh Hạ Chí dài khoảng 15,7 ngày. Hai mốc Xuân Phân và Thu Phân theo bình khí có thể lệch vài ngày so với thực tế.

Lịch sử

Người Trung Hoa biết Mặt Trời đi không đều từ thế kỷ 6 (Trương Tử Tín đời Bắc Tề). Từ đời Tùy, Đường, các nhà làm lịch đã tính định khí để dự báo nhật thực, nguyệt thực. Nhưng để xếp tháng và đặt tháng nhuận trên lịch dân dụng, triều đình vẫn dùng bình khí suốt hơn một nghìn năm, vì nó đơn giản và luật nhuận gọn.

Bước ngoặt là lịch Thời Hiến (時憲曆) ban hành năm 1645, đầu đời Thanh, do giáo sĩ Dòng Tên Thang Nhược Vọng (Johann Adam Schall von Bell) chủ trì theo phương pháp thiên văn châu Âu. Lịch này lần đầu dùng định khí để xếp tháng, gây tranh cãi lớn trong triều thời đó.

Hệ quả với tháng nhuận

Luật quen thuộc là: tháng âm lịch nào không chứa trung khí thì là tháng nhuận. Với bình khí, mỗi trung khí cách nhau khoảng 30,4 ngày, dài hơn một tháng trăng (khoảng 29,53 ngày), nên luật chạy trơn tru. Với định khí, quanh mùa đông hai trung khí có thể cách nhau ít hơn một tháng trăng. Khi đó một tháng có thể chứa hai trung khí, và trong năm có thể có hơn một tháng không chứa trung khí. Lịch phải thêm luật phụ: chỉ tháng đầu tiên không có trung khí trong năm có tháng nhuận mới được tính là nhuận. Vì thế tháng nhuận theo định khí hay rơi vào mùa hè, hiếm khi rơi vào tháng 11, 12, Giêng.

Trang này dùng cách nào

Âm lịch Việt Nam hiện nay dùng định khí, tính theo múi giờ UTC+7. Trang lịch âm của Huyền tính tiết khí theo kinh độ Mặt Trời thật; Bát Tự dùng các tiết ấy để đổi tháng, còn Tử Vi dùng ngày tháng âm lịch mà phép xếp tháng nhuận cũng dựa trên trung khí định khí. Cách này cũng giải thích vì sao Tết ở Việt Nam đôi khi lệch một ngày so với Trung Quốc: múi giờ khác nhau làm ngày sóc rơi khác ngày.

Chỗ hay hiểu nhầm

• "Tiết khí cổ chính là tiết khí bây giờ": tên thì giống, nhưng ngày cụ thể trong sách cổ được tính theo bình khí. Dùng ngày tiết khí cổ để đối chiếu với lịch hiện đại có thể lệch 1–2 ngày.
• "Định khí là phát minh phương Tây": khái niệm có từ đời Tùy, Đường. Cái mới của lịch Thời Hiến là dùng nó cho lịch dân dụng.
• Ảnh hưởng đến lá số: những phép tính dựa trên ranh giới tiết (tháng trong Bát Tự, năm theo Lập Xuân) đổi theo cách chia khí. Lá số của người sinh sát ranh giới tiết vì vậy phụ thuộc lịch dùng.

Xem thêm Thiên Can Địa Chi là gì, Tuế tinh và Thái Tuế và Can chi trên giáp cốt văn.