Thiệu Ung

Thiệu Ung (邵雍, 1011–1077), tự Nghiêu Phu, thụy Khang Tiết nên thường gọi Thiệu Khang Tiết, là nhà triết học và Dịch học đời Bắc Tống. Ông là người đặt nền cho dòng Dịch học tượng số (dùng số và đồ hình để giải thích vũ trụ), tác giả Hoàng Cực Kinh Thế.

Cuộc đời

Thiệu Ung sống phần lớn đời ở Lạc Dương, không ra làm quan dù nhiều lần được tiến cử. Ông tự gọi chỗ ở là "An Lạc oa" (tổ an vui), nên còn có hiệu An Lạc tiên sinh. Ông giao du với Tư Mã Quang, Trình Hạo, Trình Di, và được xếp cùng Chu Đôn Di, Trương Tái, hai anh em họ Trình vào nhóm "Bắc Tống ngũ tử", những người mở đầu Lý học đời Tống.

Theo truyền thống, Thiệu Ung học Dịch từ Lý Chi Tài, trong dòng truyền bắt đầu từ đạo sĩ Trần Đoàn. Qua dòng này mà các đồ hình Hà Đồ, Lạc Thư và đồ Tiên Thiên được truyền ra.

Tác phẩm và ý tưởng chính

• Hoàng Cực Kinh Thế (皇極經世): dựng lịch sử vũ trụ bằng bốn đơn vị nguyên, hội, vận, thế. Một nguyên có 12 hội, một hội 30 vận, một vận 12 thế, một thế 30 năm. Vậy một nguyên là 12 × 30 × 12 × 30 = 129.600 năm, chu kỳ từ khi trời đất mở đến khi đóng. Sách cũng xếp niên biểu lịch sử Trung Hoa vào khung này. Xem Hoàng Cực Kinh Thế là gì.
• Đồ Tiên Thiên (Phục Hy bát quái và 64 quẻ phương viên đồ): xếp quẻ theo trật tự "Càn nhất, Đoài nhị, Ly tam, Chấn tứ, Tốn ngũ, Khảm lục, Cấn thất, Khôn bát". Chu Hi đưa đồ này vào Chu Dịch bản nghĩa, từ đó nó thành chuẩn (xem Bát quái tiên thiên và hậu thiên).
• Quan vật thiên: quan niệm "lấy vật xem vật" (dĩ vật quan vật), nhìn sự vật theo lý của nó chứ không theo cảm xúc của mình.
• Y Xuyên kích nhưỡng tập: tập thơ hơn một nghìn bài, giọng nhàn tản.

Một chuyện đáng nhắc: khoảng năm 1701, giáo sĩ Joachim Bouvet gửi cho Leibniz đồ 64 quẻ theo thứ tự Thiệu Ung. Leibniz nhận ra thứ tự ấy trùng với cách đếm nhị phân từ 0 đến 63 (coi hào âm là 0, hào dương là 1), điều ông đang nghiên cứu. Thiệu Ung không có khái niệm nhị phân theo nghĩa hiện đại, nhưng thứ tự quẻ của ông có cấu trúc đó.

Mai Hoa Dịch Số có phải của Thiệu Ung?

Mai Hoa Dịch Số, phép lập quẻ từ con số, thời gian, sự vật bắt gặp, được truyền là của Thiệu Ung, kèm nhiều giai thoại (đoán hoa mai rụng, đoán chiếc gối vỡ). Nhưng sách này không có trong danh mục tác phẩm của ông đời Tống, và văn bản hiện còn xuất hiện muộn, nhiều khả năng từ đời Minh. Giới nghiên cứu phần lớn coi việc gán cho Thiệu Ung là gán danh: sách theo tinh thần tượng số của ông, nhưng không chắc do ông viết.

Chỗ hay hiểu nhầm

• "Thiệu Ung là thầy bói": không chính xác. Ông là triết gia, có chỗ đứng trong lịch sử Nho học; danh tiếng "thần đoán" phần lớn đến từ giai thoại đời sau.
• "Hoàng Cực Kinh Thế dự báo tương lai chính xác": sách là một mô hình vũ trụ luận bằng số. Việc dùng nó để đoán vận nước là cách đọc của người đời sau.

Xem thêm Kinh Dịch là gì.