Thư viện Polaris☯ Hỏi Thầy HuyềnNgũ hổ độn (五虎遁) là phép suy can của tháng Dần (tháng Giêng) từ can của năm, rồi đếm tiếp ra can của mọi tháng. "Hổ" là Dần, "ngũ" vì mười can năm chia thành năm cặp, mỗi cặp một cách khởi. Tử Vi dùng đúng phép này để đặt can cho 12 cung.
Bảng
| Can năm | Tháng Giêng (Dần) | Tháng 2 (Mão) | ... | Tháng Chạp (Sửu) |
|---|---|---|---|---|
| Giáp hoặc Kỷ | Bính Dần | Đinh Mão | ... | Đinh Sửu |
| Ất hoặc Canh | Mậu Dần | Kỷ Mão | ... | Kỷ Sửu |
| Bính hoặc Tân | Canh Dần | Tân Mão | ... | Tân Sửu |
| Đinh hoặc Nhâm | Nhâm Dần | Quý Mão | ... | Quý Sửu |
| Mậu hoặc Quý | Giáp Dần | Ất Mão | ... | Ất Sửu |
Câu khẩu quyết mở đầu là "Giáp Kỷ chi niên Bính tác thủ" (năm Giáp, Kỷ lấy Bính làm đầu), rồi lần lượt cho bốn cặp còn lại như bảng.
Ví dụ năm Đinh Mùi 2027: can Đinh, nên tháng Giêng là Nhâm Dần, tháng 2 Quý Mão, tháng 3 Giáp Thìn...
Vì sao lại khởi như vậy
Có hai cách nhìn, cho cùng kết quả.
Cách số học: vòng 60 tháng vừa đúng 5 năm (5 × 12). Năm Giáp tháng Giêng là Bính Dần; 12 tháng sau can tăng 12, tức tăng 2 (vì 12 chia 10 dư 2). Vậy năm Ất khởi Mậu, năm Bính khởi Canh..., đến năm Kỷ thì quay lại Bính. Công thức trong code của trang: can tháng Giêng = (can năm mod 5) × 2 + 2, đánh số Giáp = 0.
Cách ngũ hành: mỗi cặp can năm là một cặp ngũ hợp, và can khởi tháng Giêng là can sinh ra hành mà cặp ấy hóa thành:
| Cặp can | Hợp hóa | Hành sinh ra nó | Can khởi |
|---|---|---|---|
| Giáp – Kỷ | Thổ | Hỏa | Bính |
| Ất – Canh | Kim | Thổ | Mậu |
| Bính – Tân | Thủy | Kim | Canh |
| Đinh – Nhâm | Mộc | Thủy | Nhâm |
| Mậu – Quý | Hỏa | Mộc | Giáp |
Cách thứ hai là lời giải thích truyền thống, cách thứ nhất cho thấy nó thực chất là phép đếm liên tục.
Dùng ở đâu
- Lịch và Bát Tự: lấy trụ tháng. Bát Tự đổi tháng theo tiết khí (tháng Dần bắt đầu từ Lập Xuân), còn lịch âm gọi tháng theo ngày mồng một. Trang Bát Tự của Huyền tính theo tiết khí.
- Tử Vi: can của 12 cung. Cung Dần nhận can tháng Giêng, các cung kế tiếp đếm thuận; cung Tý, Sửu nhận can của tháng 11, tháng Chạp. Can cung Mệnh ghép với chi cung Mệnh cho Nạp âm, từ đó ra cục ngũ hành. Can các cung cũng là đầu vào của Tứ Hóa phi tinh.
- Ngũ thử độn là phép anh em: suy can giờ Tý từ can ngày (Giáp Kỷ khởi Giáp Tý, Ất Canh khởi Bính Tý...).
Chỗ hay hiểu nhầm
- Tháng nhuận không có can chi riêng trong cách gọi thông thường; thường dùng can chi của tháng chính trước nó. Trong Bát Tự vấn đề không đặt ra vì tháng tính theo tiết.
- Can cung Tử Vi không đổi theo năm xem, chỉ theo năm sinh. Lá số năm Giáp nào cũng có cung Dần là Bính Dần.
Xem thêm Thiên Can Địa Chi là gì.